Gemeente zoekt huurder voor 'spannend' pand, waar marteling en seks heel gewoon was

In dit artikel:

De gemeente Leiden zoekt een huurder voor het Gravensteen, een rijksmonument dat tot halverwege de negentiende eeuw als gevangenis dienstdeed. Het historische complex staat na het vertrek van de Universiteit Leiden opnieuw grotendeels leeg. Erfgoed Leiden en Omstreken gebruikt sinds eind 2025 tijdelijk een deel als werkplek, maar er wordt gezocht naar een langdurige bestemming.

Het oudste deel is een vierkante toren uit het einde van de twaalfde eeuw. In het gebouw zijn onder meer vier historische cellen, oude deuren, eeuwenoude muurschilderingen, een voormalige martelkamer en een replica van een geselpaal bewaard gebleven. Gevangenen werden er vanaf de zeventiende eeuw ook gedwongen te werken, bijvoorbeeld met spinnen, wol en het raspen van tropisch hardhout voor kleurstoffen in de Leidse lakenindustrie.

Volgens onderzoeker Susan Suèr vonden in het Gravensteen uiteenlopende en soms gruwelijke gebeurtenissen plaats. Verdachten van zware misdrijven konden onder strenge regels worden gemarteld om een bekentenis af te leggen. Ook werden er lijfstraffen en executies uitgevoerd. Mannen werden meestal opgehangen, vrouwen gewurgd; rijkere veroordeelden konden worden onthoofd en sommige misdadigers werden levend gekookt. De laatste Leidse executie vond in 1856 plaats, toen Adrianus Blom op het Pieterskerkhof werd opgehangen voor moord.

Een opmerkelijk verhaal betreft gevangenen Sara Bertram en Christiaan de Vogel. Een cipiersknecht liet mannen en vrouwen bij elkaar, waarna de twee een kind verwekten. Toen de zwangerschap zichtbaar werd, overmeesterden enkele mannelijke gevangenen de cipier en ontsnapten met zijn sleutels; de vrouwen bleven achter.

Ook cipierster Maria van Nispen springt eruit. Zij nam de taken van haar zieke man over en leidde het Gravensteen na diens dood. Ze was er van 1699 tot 1727 werkzaam. Een nieuwe huurder moet rekening houden met trappen, smalle gangen, hoogteverschillen en kwetsbare historische ruimtes.