Grachten vroren vroeger vaak dicht: 'We gingen schaatsend naar school'
In dit artikel:
In Leiden roept de eerste vorst oude beelden op: schaatsen onder bruggen, koek-en-zopie aan de kant en het kraken van ijs onder de ijzers. Dat beeld is geen romantische reconstructie maar wortelt in eeuwenlange praktijk: vanaf de zestiende eeuw, tijdens de Kleine IJstijd, vroor het water regelmatig dicht en functioneerden grachten en singels als routes en verblijfsruimte — zichtbaar in archieven en in wintertaferelen van schilder Hendrick Avercamp.
Ook in de twintigste eeuw zijn sterke, herkenbare winters gebleven, met 1979 als gemeenschappelijk geheugenanker. Leidenaars herinneren zich dat men toen moeiteloos overschakelde: kinderen gingen op schaats naar school, mensen gleden over straat en water en het ijs werd onderdeel van dagelijks leven. Lokale getuigen, zoals Mischa Topman, spreken over het avontuur onder bruggen en de geruststellende dikte van het ijs: 'Als het eenmaal kon, dan kon het ook écht.'
In die traditie past de Leidse Elfstegentocht: een toertocht van circa acht tot tien kilometer door de historische binnenstad, langs grachten en singels met stempelposten in steegcafés. De organisatie koos bewust niet voor drukke zaterdagen; pas enkele dagen van tevoren werd beslist of tocht en vergunning doorgingen. IJscondities, stroming en veiligheid bepaalden alles — waarna de voorzitter met vaste kreet de start bevestigde: "Ut gaat dooorrr juh."
De tocht vond plaats in meerdere jaren, met deelnemersaantallen zoals:
- 20 januari 1985: circa 2.800
- 2 maart 1986: circa 5.000
- 4 februari 1996: circa 3.000
- 12 januari 1997: circa 7.000
Afgelastingen kwamen vaak voor door onvoldoende ijsdikte of onderstroming; de laatste keer dat Leidenaren over de grachten konden schaatsen was februari 2012. Voor veel bewoners blijft het fenomeen een sterke herinnering — soms gedeeld met familie van elders — maar ook iets wat men realistisch plaatst in veranderende tijden: het bestond echt, en dat vergeet je niet, ook al is het niet vanzelfsprekend meer.