Huurder gezocht voor 'spannendste gebouw van stad', cellen en martelkamer zitten er nog

In dit artikel:

De gemeente Leiden zoekt een huurder voor het Gravensteen, een Rijksmonument dat eeuwenlang als gevangenis dienstdeed. Het historische complex, waarvan de oudste vierkante toren uit het einde van de twaalfde eeuw stamt, staat inmiddels weer grotendeels leeg. Erfgoed Leiden en Omstreken gebruikt sinds eind 2025 tijdelijk een deel als werkplek, maar zoekt een bestemming voor de langere termijn.

Het Gravensteen kent een gewelddadige en soms opmerkelijke geschiedenis. Gevangenen konden er worden gemarteld, gegeseld en ter dood gebracht. Mannen werden meestal opgehangen en vrouwen gewurgd; rijkere veroordeelden konden worden onthoofd. Ketters werden verbrand en valsmunters soms levend gekookt. De laatste Leidse executie vond in 1856 plaats op het Pieterskerkhof, waar Adrianus Blom werd opgehangen wegens de moord op Maria van Velsen.

Er waren ook minder bekende gebeurtenissen. Cipiersknechten lieten mannelijke en vrouwelijke gevangenen soms bij elkaar, waardoor Sara Bertram en Christiaan de Vogel een kind kregen. Toen de zwangerschap zichtbaar werd, ontsnapten enkele mannen nadat ze de cipier hadden overmeesterd en zijn sleutels hadden gestolen. De vrouwen bleven achter.

In het gebouw zijn nog vier zestiende-eeuwse cellen, oude deuren en muurschilderingen bewaard. In de voormalige martelkamer zijn ringen in de muren zichtbaar. Marteling was aan regels gebonden: verdachten moesten een bekentenis later zonder marteling opnieuw bevestigen. Gevangenen werden vanaf de zeventiende eeuw bovendien gedwongen te werken, onder meer met spinnen, wol en het raspen van tropisch hardhout voor kleurstoffen in de Leidse lakenindustrie.

Een bijzondere voormalige bestuurder was Maria van Nispen. Nadat haar echtgenoot, cipier Wingert la Loo, ziek was geworden, nam zij zijn taken over. Het stadsbestuur benoemde haar uiteindelijk tot cipierster; van 1699 tot 1727 stond zij aan het hoofd van de gevangenis.

Tot halverwege de negentiende eeuw bleef het Gravensteen een gevangenis. Later gebruikte de Universiteit Leiden het complex, waarna het enige tijd leegstond. Een nieuwe huurder moet rekening houden met trappen, smalle gangen, hoogteverschillen en eeuwenoude cellen, maar volgens erfgoedmedewerker Susan Suèr is het juist door die geschiedenis het spannendste gebouw van Leiden.