Jonkvrouw Elena ontdekt familiebanden met slavernij: 'Mijn voorvader beheerde een plantage'

In dit artikel:

Toen jonkvrouw Elena Beelaerts van Blokland negen jaar geleden in oude familiepapieren dook om meer over haar overgrootmoeder te weten te komen, stuitte ze onverwacht op een verbondenheid met het slavernijverleden. In een trouwakte ontdekte ze dat een van haar voorouders, Theodore Bray, in 1841 naar Suriname vertrok en later eigenaar werd van plantage Spieringshoek. Die vondst bracht een geschiedenis die in haar gezin lange tijd niet werd besproken plotseling dichtbij.

Uniek aan Brays nalatenschap zijn tientallen tekeningen van het plantageleven; omdat fotografie nog nauwelijks bestond, bieden die beelden een zeldzame blik op het dagelijks functioneren van het koloniale systeem. Voor Elena waren de prenten zwaar beladen: ze tonen onder meer hoe Bray ontspannen wordt bediend door tot slaaf gemaakte mensen, een beeld dat haar confronteerde met de vanzelfsprekendheid en vernedering van slavernij. Dat leidde niet alleen tot persoonlijke schaamte over een blinde vlek in de familiekroniek, maar ook tot onderzoek en het schrijven van haar boek Ach Freule, waarin ze probeert te begrijpen hoe mensen zichzelf konden legitimeren binnen zo’n onmenselijk systeem.

Elena ontdekte daarnaast hoe sterk Den Haag historisch verankerd is in het koloniale bestel: statige huizen op het Lange en Korte Voorhout en instellingen als het Mauritshuis kregen vermogen uit suikerhandel en plantages — daarom wordt het museum weleens het ‘Suikerpaleis’ genoemd. Ze wijst erop dat Nederland formeel in 1863 slavernij afschafte, maar dat in Suriname tot 1873 een overgangsregeling bestond waarin vrijgelatenen nog verplicht moesten doorwerken onder toezicht van de staat.

In plaats van te focussen op individuele schuld, pleit Elena voor verantwoordelijkheid en openheid. Ze reist inmiddels langs scholen, theaters en debatcentra en gaat ook in gesprek met nazaten van de tot slaaf gemaakten van Theodore. Die ontmoetingen en het doorbreken van familiezwijgen zijn volgens haar noodzakelijk om de gedeelde geschiedenis vollediger te maken en de hedendaagse gevolgen van kolonialisme en slavernij onder ogen te zien. Hoewel het onderwerp gevoelig ligt, benadrukt ze dat het gesprek — hoe ongemakkelijk ook — cruciaal is om doorwering van onbesproken pijn te voorkomen.