'Spannendste' pand getuigt van marteling, seks en executies

In dit artikel:

Het Gravensteen in Leiden is een van de oudste gebouwen van de stad en diende eeuwenlang als gevangenis. Het oudste deel is een vierkante toren uit het einde van de twaalfde eeuw. In het metselwerk zijn nog vingerafdrukken van middeleeuwse baksteenmakers zichtbaar. In de zestiende eeuw werd een cellenblok toegevoegd; vier cellen, oude deuren en muurschilderingen zijn bewaard gebleven.

Onderzoeker Susan Suèr van Erfgoed Leiden en Omstreken brengt de geschiedenis van het complex in kaart. Zo ontdekte zij dat gevangenen Sara Bertram en Christiaan de Vogel elkaar konden ontmoeten doordat een cipiersknecht mannen en vrouwen bij elkaar liet. Uit die relatie werd een kind geboren. Toen de zwangerschap zichtbaar werd, ontsnapten enkele mannelijke gevangenen door de cipier te overmeesteren en zijn sleutels te stelen. De vrouwen bleven achter.

Vanaf de zeventiende eeuw moesten gevangenen werken, onder meer met spinnen, wol en het raspen van tropisch hardhout voor kleurstoffen in de Leidse lakenindustrie. In de toren was later een martelkamer, waar verdachten onder strenge regels tot een bekentenis konden worden gebracht. Op de binnenplaats werden gevangenen gegeseld en soms geëxecuteerd. De laatste Leidse executie vond in 1856 plaats, toen Adrianus Blom werd opgehangen voor moord.

Een opvallende figuur is Maria van Nispen. Zij nam de taken van haar zieke echtgenoot, cipier Wingert la Loo, over en leidde de gevangenis na zijn dood. Ze was van 1699 tot 1727 als cipierster verbonden aan het Gravensteen.

Het gebouw bleef tot halverwege de negentiende eeuw een gevangenis, waarna onder meer de Universiteit Leiden er gebruik van maakte. Sinds eind 2025 werkt Erfgoed Leiden er tijdelijk, maar de gemeente zoekt een vaste huurder. Dat is lastig vanwege de vele trappen, smalle gangen en kwetsbare historische ruimtes.