Van oorlog tot erotiek: hoe 14.000 kleipijpen de geschiedenis blootleggen

In dit artikel:

Ruud Stam uit Leiden beheert geen gewone verzameling maar een archief: in tientallen lades liggen ongeveer 14.000 kleipijpen die de sociale en materiële geschiedenis van Nederland getuigen. Zijn belangstelling voor pijpen ontstond vanuit archeologie: materiaal in de hand leren kennen, niet uit boeken. Een keerpunt was toen zijn zoon bij Leiderdorp een pijpenkop vond met een afbeelding van de Slag bij Sedan — een klein object dat grote historische verbanden blootlegde.

Stam publiceerde meer dan 200 artikelen en wordt door archeologen en musea geraadpleegd. Zijn kennis helpt bijvoorbeeld bij het dateren van scheepswrakken en bij het herordenen van depots in het buitenland. Kleipijpen zijn voor hem overdraagbare bronnen: ze tonen klasseverschillen (luxueuze Goudse pijpen tegenover eenvoudige volksmodellen) en kunnen aanwijzen of een huis of buurt arm of bemiddeld was.

Gouda was eeuwenlang het centrum van de pijpennijverheid: jaarlijks werden daar tientallen miljoenen pijpen met de hand gemaakt, van klei uit België en Duitsland, met lokale mengsels en technische innovaties die nog steeds bewondering wekken. In Stams collectie zitten naast alledaagse exemplaren ook bijzondere types: erotische pijpen, spotpijpen gericht op figuren als Napoleon III en politieke pijpen met gezichten zoals Charlotte Corday — kleine objecten die betekenissen en sentimenten van hun tijd droegen.

Stam besteedt dagelijks zes tot zeven uur aan zijn pijpenonderzoek; voor hem draait het niet om bezit of om zelf roken, maar om het blootleggen van verhalen en inzichten uit het materiaal. Zijn verzameling illustreert hoe een ogenschijnlijk banaal gebruiksvoorwerp zicht geeft op cultuur, politiek en economie door de eeuwen heen.